CLP Nedir? SEA Yönetmeliği, Piktogramlar ve Etiketleme

CLP nedir?

CLP (Classification, Labelling and Packaging), Avrupa Birliği’nin (EC) No 1272/2008 sayılı Sınıflandırma, Etiketleme ve Ambalajlama Tüzüğü’dür. Kimyasal madde ve karışımların fiziksel, sağlık ve çevre zararlılıklarına göre nasıl sınıflandırılacağını; etikette hangi piktogram, uyarı kelimesi, H ve P ifadelerinin yer alacağını belirler. Türkiye’deki karşılığı SEA Yönetmeliği’dir.

Tüzük 2009’da yürürlüğe girdi ve AB’de eski Tehlikeli Maddeler ile Tehlikeli Preparatlar direktiflerinin yerini aldı. Sahada “eski sistem” diye anılan turuncu kare semboller (Xn, Xi, C, T gibi harf kodlu işaretler) bu direktiflerden kalmadır; bugün geçerli olan, kırmızı çerçeveli eşkenar dörtgen piktogramlardır. Elinizdeki bir etikette hâlâ turuncu kare görüyorsanız, o etiket güncel mevzuata göre hazırlanmamıştır.

CLP üç işi birlikte yapar. Birincisi sınıflandırma: bir ürünün hangi zararlılık sınıfına ve kategorisine girdiğine karar verilir. İkincisi zararlılık iletişimi: bu karar etikete ve güvenlik bilgi formuna standart bir dille aktarılır. Üçüncüsü ambalajlama: ambalajın içeriğine dayanıklı olması, gerektiğinde çocuk emniyetli kapak ve dokunsal uyarı taşıması istenir. Tüzüğün ekinde ayrıca bazı maddeler için AB genelinde bağlayıcı olan uyumlaştırılmış sınıflandırma listesi bulunur; bu liste teknik ilerlemeye uyum (ATP) değişiklikleriyle periyodik olarak güncellenir.

CLP, SEA ve GHS arasındaki fark

Üç kısaltma sık sık birbirinin yerine kullanılır, oysa üçü farklı düzeydedir. GHS Birleşmiş Milletler’in önerdiği küresel çerçevedir; CLP bu çerçevenin AB’de bağlayıcı hâle getirilmiş biçimidir; SEA ise CLP’nin Türkiye’deki karşılığıdır.

Pratik sonuç şudur: “GHS uyumlu” yazan bir ABD veya Asya etiketi, Türkiye için otomatik olarak uygun değildir. AB’de hazırlanmış bir CLP etiketi ise çok daha yakındır, fakat onun da doğrudan kopyalanması risklidir. Uyumlaştırılmış listenin hangi sürümünün esas alındığı, bileşene özel sınırlar ve H/P ifadelerinin resmî Türkçe metinleri ayrıca kontrol edilmelidir; AB’de yürürlüğe giren her değişiklik SEA’ya aynı anda yansımaz. Türkiye pazarına çıkan ürünlerde bu farkları SEA yönetmeliği hizmetimiz kapsamında formülasyondan başlayarak kontrol ediyoruz.

CLP’de zararlılık sınıfları

CLP, zararlılıkları üç ana grupta toplar. Her grubun içinde zararlılık sınıfları, her sınıfın içinde de şiddet derecesini gösteren kategoriler vardır. Etikete yazılan her şey bu sınıf ve kategori kararından türer.

AB, 2023’te CLP’ye endokrin bozucular, PBT/vPvB ve PMT/vPvM özellikleri için yeni zararlılık sınıfları ekledi. Bu sınıfların SEA’ya nasıl ve hangi takvimle aktarılacağı ayrıca izlenmelidir; AB’ye ihracat yapan firmalar için ise değişiklik, kademeli bir geçiş takvimiyle etiket ve güvenlik bilgi formu içeriğine yansır.

9 tehlike piktogramı (GHS01–GHS09)

Tehlike piktogramları — mevzuattaki adıyla zararlılık piktogramları — beyaz zemin üzerinde siyah sembol taşıyan, kırmızı çerçeveli eşkenar dörtgenlerdir. CLP ve SEA’da toplam dokuz piktogram vardır ve her biri GHS kodlarıyla anılır:

Piktogramlar serbestçe eklenmez; öncelik kuralları vardır. Ürüne GHS06 atanmışsa akut toksisite için ayrıca GHS07 konmaz. GHS05 cilt aşınması veya ciddi göz hasarı için kullanılıyorsa, cilt ya da göz tahrişi için GHS07 eklenmez. Solunum hassaslaşması nedeniyle GHS08 varsa, cilt hassaslaşması veya tahriş için GHS07 kullanılmaz. Gereksiz piktogram, eksik piktogram kadar uygunsuzluk sayılır. CLP’de her piktogramın etiket yüzeyinin en az on beşte biri kadar ve en az 1 cm² olması da istenir.

Uyarı kelimeleri: “Tehlike” ve “Dikkat”

Uyarı kelimesi, okuyucuya zararlılığın ağırlığını tek sözcükle bildirir. İki seçenek vardır: Tehlike daha ağır kategoriler, Dikkat daha hafif kategoriler için kullanılır. Birkaç örnek farkı netleştirir:

Kural basittir ama sık çiğnenir: etikette yalnızca bir uyarı kelimesi bulunur. Ürün hem Tehlike hem Dikkat gerektiren sınıflara giriyorsa yalnızca “Tehlike” yazılır. Bazı çevre kategorilerinde ise uyarı kelimesi hiç kullanılmaz. İngilizce etiketlerdeki “Danger” ve “Warning” karşılıkları Türkiye’de piyasaya arz edilen üründe Türkçeye çevrilmiş hâlleriyle yer almalıdır.

H ve P ifadeleri

H ifadeleri (zararlılık ifadeleri) ürünün yol açabileceği zararı standart cümlelerle anlatır. Kodun ilk rakamı grubu gösterir: 2 fiziksel, 3 sağlık, 4 çevre zararlılığı. Örneğin H225 “Kolay alevlenir sıvı ve buhar.”, H314 “Ciddi cilt yanıklarına ve göz hasarına yol açar.”, H410 “Uzun süre kalıcı etkiyle sucul ortamda çok toksiktir.” anlamına gelir. H ifadeleri seçilmez; sınıflandırmanın doğrudan sonucudur. CLP ayrıca GHS’de karşılığı olmayan bazı ek bilgileri EUH kodlarıyla verir; örneğin hassaslaştırıcı bileşen içeren ama sınıflandırılmayan karışımlarda kullanılan EUH208.

P ifadeleri (önlem ifadeleri) ise korunmak için ne yapılacağını söyler ve beş grupta toplanır: P1xx genel, P2xx önleme, P3xx müdahale, P4xx depolama, P5xx bertaraf. P280 koruyucu eldiven ve göz koruması kullanılmasını, P305+P351+P338 gibi birleşik ifadeler göze temas hâlinde yapılacakları anlatır. P ifadeleri H ifadelerinden farklı olarak seçilir: etikette kural olarak altıdan fazla önlem ifadesi bulunmaması beklenir, bu yüzden ürünün gerçek kullanımına göre önceliklendirme yapılır.

İki ifade türünde de metinler mevzuattaki resmî Türkçe karşılıklarıyla, kelimesi kelimesine yazılmalıdır; anlamı doğru olsa bile serbest çeviri uygunsuzluk sayılır. Sınıf–kategori–ifade ilişkisinin ayrıntısı için zararlılık sınıfları ve H ifadeleri rehberimize bakabilirsiniz.

Etikette neler olmalı? CLP etiket unsurları

Zararlı olarak sınıflandırılmış bir ürünün etiketi, sınıflandırmanın ambalaj üzerindeki özetidir. SEA/CLP uyumlu bir etikette şu unsurlar bulunur:

• Tedarikçi bilgisi — ürünü piyasaya arz eden firmanın adı, adresi ve telefon numarası
• Nominal miktar — halka arz edilen ambalajlarda
• Ürün tanıtıcısı — ticari ad ve karışımlarda zararlılığa katkı veren bileşenlerin adları
• Zararlılık piktogramları
• Uyarı kelimesi — Tehlike veya Dikkat
• H ifadeleri ve P ifadeleri
• Ek bilgiler — varsa EUH ifadeleri; zararlı karışımlarda gerektiğinde UFI kodu

Türkiye’de piyasaya arz edilen üründe etiket Türkçe olmalıdır; çok dilli etiket kabul edilir, yeter ki zorunlu bilgiler eksiksiz ve okunaklı kalsın. Denetimde en çok karşılaşılan eksikler — ince basılan kırmızı çerçeve, yurt dışı üreticinin adresiyle bırakılan tedarikçi alanı, küçük ambalaj istisnasının yanlış kullanımı — etiket ve ambalajda sık yapılan hatalar yazımızda ayrıntılı anlatılıyor. Baskıya hazır etiket metni için etiketleme ve ambalajlama danışmanlığı sayfamızı inceleyebilirsiniz.

Karışımlar nasıl sınıflandırılır?

Tek bir maddenin sınıflandırması çoğu zaman uyumlaştırılmış listeden veya kayıt verisinden okunur. Karışımlarda ise karar, belli bir sırayla verilir; bir alt basamağa ancak üstteki sonuç vermediğinde geçilir:

1. Karışımın kendi test verisi — karışımın tamamı için uygun veri varsa önce o kullanılır.
2. Köprüleme ilkeleri — test edilmiş benzer bir karışım varsa (seyreltme, farklı parti, konsantrasyon değişikliği) sonuç ona dayanarak çıkarılır.
3. Bileşen verisinden hesaplama — bileşenlerin sınıfları ve oranları, genel konsantrasyon sınırları ve toplama kurallarıyla birleştirilir.

Hesaplamada en sık atlanan nokta, bazı bileşenler için tanımlı özel konsantrasyon sınırları ve çevre zararlılığındaki M-katsayılarıdır. Bunlar genel eşiklerin yerine geçer; gözden kaçtığında düşük oranda bulunan güçlü bir bileşen nedeniyle sınıflandırılması gereken karışım “zararsız” görünür. Adımların ayrıntısı karışım sınıflandırmasında hesaplama yöntemi ve SEA (CLP) sınıflandırmasında doğru yaklaşım yazılarımızda.

CLP ile GBF ve UFI ilişkisi

Sınıflandırma tek bir belgede kalmaz; üç ayrı çıktıyı besler ve üçü birbiriyle birebir tutarlı olmak zorundadır:

• Güvenlik bilgi formu (GBF). Sınıflandırma ve etiket unsurları formun 2. bölümüne (Zararlılık tanımlanması), bileşen bilgisi 3. bölümüne işlenir. Etiketteki H ifadeleriyle 2. bölümün tutmaması, denetimde en sık yakalanan uygunsuzluktur. Ayrıntı: Güvenlik Bilgi Formu (GBF) hazırlama; belgenin yaygın adıyla ilgili sorular için MSDS nedir?; formun nasıl göründüğünü görmek için güvenlik bilgi formu örneği.
• UFI kodu ve PCN bildirimi. Sağlık veya fiziksel zararlılık bakımından sınıflandırılan karışımlarda 16 karakterli UFI kodu üretilir, zehir danışma merkezine bildirilir ve etikete basılır. Yalnızca çevre zararlılığı taşıyan karışımlar bu yükümlülüğün dışındadır. Ayrıntı: UFI kodu oluşturma ve etiket uyumu.
• Etiket. Yukarıdaki unsurların tamamı aynı sınıflandırmadan türetilir.

Bu yüzden formülasyonda küçük bir oran değişikliği bile zinciri baştan tetikler: sınıflandırma yeniden hesaplanır, GBF ve etiket güncellenir, gerekiyorsa yeni UFI üretilir. Türkiye’de GBF’nin Kimyasal Değerlendirme Uzmanı (KDU) tarafından hazırlanması gerektiği için bu zincir de uygulamada KDU gözetiminde yürür.

Sık sorulan sorular

CLP ne demek?

CLP, İngilizce Classification, Labelling and Packaging ifadesinin kısaltmasıdır ve Avrupa Birliği’nin (EC) No 1272/2008 sayılı Sınıflandırma, Etiketleme ve Ambalajlama Tüzüğü’nü anlatır. Kimyasalların zararlılık sınıflandırmasını ve bu sınıflandırmanın etikete nasıl yansıyacağını düzenler.

SEA yönetmeliği CLP’nin aynısı mı?

Mantık ve sınıflandırma ölçütleri büyük ölçüde aynıdır; SEA, CLP’nin Türkiye’deki karşılığıdır. Ancak ayrı bir ulusal düzenlemedir: etiket dili Türkçedir, uygulayıcı otorite Bakanlıktır ve AB’de CLP’ye yapılan her değişiklik SEA’ya aynı anda yansımaz.

Kaç tehlike piktogramı var?

CLP ve SEA’da dokuz zararlılık piktogramı kullanılır: GHS01 patlayan bomba, GHS02 alev, GHS03 daire üzerinde alev, GHS04 gaz silindiri, GHS05 korozyon, GHS06 kuru kafa, GHS07 ünlem işareti, GHS08 sağlık tehlikesi ve GHS09 çevre.

Tehlike ile Dikkat arasındaki fark nedir?

İkisi de uyarı kelimesidir. Tehlike, daha ağır zararlılık kategorileri için; Dikkat, daha hafif kategoriler için kullanılır. Etikette yalnızca biri yer alır: ürün Tehlike gerektiren bir sınıfa giriyorsa Dikkat yazılmaz.

CLP sınıflandırmasını kim yapar?

Sınıflandırma yükümlülüğü ürünü piyasaya arz eden üretici veya ithalatçıya aittir; karışım hazırlayan alt kullanıcılar da kendi ürünlerini sınıflandırır. Türkiye’de güvenlik bilgi formunun Kimyasal Değerlendirme Uzmanı (KDU) tarafından hazırlanması gerektiğinden, sınıflandırma uygulamada KDU gözetiminde yapılır.

GHS piktogramları ile CLP piktogramları farklı mı?

Semboller aynıdır; CLP, GHS’nin dokuz piktogramını kullanır. Fark kategorilerdedir: AB, GHS’deki bazı hafif kategorileri (örneğin akut toksisitenin 5. kategorisi) CLP’ye almamıştır. Bu nedenle başka bir ülke için hazırlanmış GHS etiketi Türkiye’de doğrudan kullanılamaz.

H ifadesi ile P ifadesi arasındaki fark nedir?

H (zararlılık) ifadesi ürünün hangi zarara yol açtığını anlatır, örneğin H225 Kolay alevlenir sıvı ve buhar. P (önlem) ifadesi bu zarardan korunmak için ne yapılacağını söyler, örneğin P210 veya P280. H ifadeleri sınıflandırmadan doğrudan türer; P ifadeleri bu sınıflandırmaya göre seçilir.

Tüm KKDİK ve kimyasal mevzuat terimlerinin tanımı: KKDİK Terimler Sözlüğü